หุ้นส่วนโกงบริษัท ทำอย่างไร? สิทธิผู้ถือหุ้นและแนวทางดำเนินคดีตามกฎหมายไทย

คำตอบโดยสรุป: ถ้าหุ้นส่วนของคุณเป็นกรรมการบริษัทจำกัดและทำให้บริษัทเสียหาย บริษัทฟ้องเรียกค่าสินไหมทดแทนจากกรรมการได้ ถ้าบริษัทไม่ยอมฟ้อง ผู้ถือหุ้นคนใดคนหนึ่งฟ้องแทนบริษัทได้ ถ้ามีการเบียดบังเงินหรือทรัพย์สินของบริษัทโดยทุจริต อาจเป็นความผิดฐานยักยอก ซึ่งเป็นความผิดอันยอมความได้ ผู้เสียหายต้องร้องทุกข์ภายใน 3 เดือนนับแต่รู้เรื่องความผิดและรู้ตัวผู้กระทำ

ปัญหาหุ้นส่วนโกงบริษัทมักเกิดในบริษัทที่มีผู้ถือหุ้นไม่กี่คน และคนหนึ่งคุมบัญชีธนาคาร เอกสาร และอำนาจลงนาม เมื่อเริ่มสงสัย หลายคนเสียเวลาไปกับการเจรจาจนพ้นกำหนดเวลาทางกฎหมาย หรือฟ้องผิดฐานจนศาลยกฟ้อง บทความนี้อธิบายว่ากฎหมายไทยแยกสิทธิของบริษัท สิทธิของผู้ถือหุ้น และความรับผิดของกรรมการอย่างไร พร้อมแนวคำพิพากษาศาลฎีกาและขั้นตอนที่ควรทำ

“หุ้นส่วนโกงบริษัท” ในทางกฎหมายหมายถึงอะไร

คำว่า หุ้นส่วนโกงบริษัท เป็นภาษาพูด ไม่ใช่ชื่อความผิดตามกฎหมาย ในทางกฎหมายต้องถามก่อนว่า ผู้กระทำมีฐานะอะไรในธุรกิจ และทำอะไรกับทรัพย์สินของใคร

โดยทั่วไป ข้อพิพาทลักษณะนี้แบ่งได้เป็นสามกลุ่ม

  • ผิดหน้าที่กรรมการ: ทำให้บริษัทเสียหาย ทางแก้หลักคือการเรียกค่าสินไหมทดแทน
  • ความผิดอาญา: เช่น ยักยอกเงินบริษัท หรือทำบัญชีเท็จ
  • ข้อขัดแย้งทางธุรกิจที่ไม่มีการทุจริต: เช่น ตัดสินใจลงทุนผิดพลาด หรือไม่ตกลงกันเรื่องเงินปันผล

การจัดให้ถูกกลุ่มตั้งแต่ต้นจะกำหนดว่าใครมีสิทธิฟ้อง ฟ้องใคร และต้องรีบแค่ไหน

หุ้นส่วน ผู้ถือหุ้น และกรรมการ ต่างกันอย่างไร

ฐานะอยู่ในธุรกิจรูปแบบใดสิทธิและหน้าที่สำคัญ
หุ้นส่วนห้างหุ้นส่วนตรวจและคัดสำเนาสมุดบัญชีของห้างได้ ห้ามประกอบกิจการแข่งขันโดยหุ้นส่วนอื่นไม่ยินยอม
ผู้ถือหุ้นบริษัทจำกัดเป็นเจ้าของหุ้น แต่ไม่มีอำนาจจัดการงานแทนบริษัทเอง ใช้สิทธิผ่านที่ประชุมใหญ่และสิทธิที่กฎหมายกำหนด
กรรมการบริษัทจำกัดบริหารงานแทนบริษัท ต้องใช้ความระมัดระวังอย่างบุคคลค้าขายผู้ประกอบด้วยความระมัดระวัง และห้ามค้าแข่งโดยที่ประชุมใหญ่ไม่ยินยอม

คนคนเดียวอาจเป็นทั้งผู้ถือหุ้นและกรรมการ ความรับผิดเรื่องการบริหารเกิดจากฐานะ กรรมการ ไม่ใช่เพราะเป็นผู้ถือหุ้น

พฤติการณ์ใดอาจเป็นการทุจริตหรือผิดหน้าที่

กรรมการนำเงินบริษัทไปใช้ส่วนตัว

ตัวอย่าง: กรรมการผู้มีอำนาจลงนามคนเดียวโอนเงินจากบัญชีบริษัทเข้าบัญชีส่วนตัวหลายครั้ง โดยไม่มีเอกสารทางธุรกิจรองรับ

กรณีนี้อาจเป็นทั้งการผิดหน้าที่กรรมการที่บริษัทเรียกค่าสินไหมทดแทนได้ และอาจเป็นความผิดฐานยักยอก ศาลฎีกาเคยวินิจฉัยว่า เมื่อกรรมการผู้มีอำนาจยักยอกเงินของบริษัทเอง ผู้ถือหุ้นเป็นผู้เสียหายที่ร้องทุกข์หรือฟ้องคดีได้

กรรมการขายทรัพย์สินบริษัทต่ำกว่าราคา

ในคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 10878/2551 กรรมการมีมติขายที่ดินของบริษัทในราคาต่ำกว่าราคาประเมินและราคาตลาด ศาลวินิจฉัยว่า ผู้ถือหุ้นฟ้องกรรมการแทนบริษัทได้เมื่อบริษัทไม่ฟ้อง และขอให้โอนที่ดินคืนหรือใช้ราคาแทนได้ แต่ผู้ถือหุ้นไม่มีอำนาจฟ้องผู้ซื้อที่ไม่ได้เป็นกรรมการตามมาตรา 1169

กรรมการเปิดบริษัทแข่งหรือโยกธุรกิจไปบริษัทอื่น

กฎหมายห้ามกรรมการประกอบการค้าที่มีสภาพเดียวกันและแข่งขันกับบริษัท ไม่ว่าเพื่อตนเองหรือผู้อื่น เว้นแต่ที่ประชุมใหญ่ผู้ถือหุ้นยินยอม

ในคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2359/2567 กรรมการเข้าเป็นกรรมการของบริษัทที่ค้าขายแข่งกับบริษัทเดิม ศาลถือเป็นการจงใจผิดหน้าที่และเป็นละเมิด บริษัทคู่แข่งและผู้ร่วมจัดตั้งที่รู้เห็นต้องร่วมรับผิดด้วย แต่ศาลไม่บังคับให้บริษัทคู่แข่งจดทะเบียนเลิกบริษัท ดังนั้นคำขอท้ายฟ้องควรเน้นค่าเสียหายที่พิสูจน์ได้

ถ้าธุรกิจเป็นห้างหุ้นส่วน หุ้นส่วนอื่นเรียกเอาผลกำไรหรือค่าสินไหมทดแทนได้ แต่ต้องฟ้องภายใน 1 ปีนับแต่วันที่ฝ่าฝืน

ปกปิด แก้ไข หรือทำบัญชีเท็จ

ผู้รับผิดชอบการดำเนินงานของบริษัทที่ทำหรือยอมให้ทำบัญชีหรือเอกสารเท็จ หรือไม่ลงข้อความสำคัญ เพื่อลวงให้บริษัทหรือผู้ถือหุ้นขาดประโยชน์ อาจมีความผิดอาญาตามกฎหมายเฉพาะ ส่วนการปลอมรายงานการประชุมผู้ถือหุ้นหรือเอกสารจดทะเบียน ศาลฎีกาเคยวินิจฉัยว่าบริษัท ผู้ถือหุ้น และกรรมการเป็นผู้เสียหายได้

ไม่ใช่ทุกความไม่เป็นธรรมจะเป็นยักยอก

ความผิดฐานยักยอกต้องมีทรัพย์ที่ครอบครองและเจตนาทุจริต ศาลฎีกาเคยวินิจฉัยว่าหุ้นไม่ใช่ทรัพย์ที่ยักยอกได้ และการยื่นแก้บัญชีรายชื่อผู้ถือหุ้นไม่ทำให้กรรมสิทธิ์ในหุ้นเปลี่ยน กรณีถูกตัดชื่อจากทะเบียนผู้ถือหุ้นจึงต้องพิจารณาช่องทางทางแพ่งหรือความผิดฐานอื่นแทน

เช่นเดียวกัน การไม่แบ่งกำไร การขาดทุน หรือการตัดสินใจทางธุรกิจที่ผิดพลาด ไม่ได้แปลว่ามีการโกงเสมอ ต้องดูมติที่ประชุม งบการเงิน และหลักฐานเจตนาเป็นรายกรณี

ผู้ถือหุ้นฟ้องกรรมการได้หรือไม่

ได้ ตามมาตรา 1169 ถ้ากรรมการทำให้บริษัทเสียหาย บริษัทฟ้องเรียกค่าสินไหมทดแทนได้ และในกรณีที่บริษัทไม่ยอมฟ้อง ผู้ถือหุ้นคนหนึ่งคนใดฟ้องได้ ตัวบทไม่ได้กำหนดสัดส่วนหุ้นขั้นต่ำของผู้ถือหุ้นที่ฟ้อง

เงื่อนไขและข้อจำกัดที่ศาลวางไว้

  • ฟ้องแทนบริษัท ไม่ใช่ฟ้องเพื่อตนเอง: ผลประโยชน์ที่ได้จากคดีเป็นของบริษัท
  • ใช้เมื่อบริษัทไม่ฟ้อง: ควรมีหลักฐานว่าได้ขอให้บริษัทดำเนินการแล้วแต่บริษัทไม่ดำเนินการ
  • ฟ้องได้เฉพาะเรียกค่าสินไหมทดแทนจากกรรมการ: ฟ้องขอให้นิติกรรมเป็นโมฆะ หรือฟ้องเพิกถอนการโอนทรัพย์ไปยังบุคคลภายนอกโดยอาศัยมาตรา 1169 ไม่ได้ แต่การขอให้คืนทรัพย์หรือใช้ราคาจากกรรมการถือเป็นค่าสินไหมทดแทนได้
  • ฟ้องบุคคลภายนอกที่ไม่ใช่กรรมการไม่ได้ตามมาตรานี้
  • ต้องยังถือหุ้นอยู่: ผู้ถือหุ้นที่ขายหุ้นออกหมดระหว่างคดีไม่มีอำนาจบังคับคดีต่อ

อำนาจฟ้องเป็นปัญหาข้อกฎหมายเกี่ยวกับความสงบเรียบร้อย ศาลยกขึ้นวินิจฉัยเองได้แม้จำเลยไม่ได้ต่อสู้ การวางฐานฟ้องผิดจึงอาจทำให้เสียเวลาหลายปี

สิทธิตรวจสอบบัญชีและข้อมูลของผู้ถือหุ้น

สิทธิที่ตรวจพบในตัวบท มีดังนี้

  • ขอตรวจสมุดรายงานการประชุม: ผู้ถือหุ้นขอตรวจสมุดบันทึกรายงานการประชุมและมติของที่ประชุมผู้ถือหุ้นและที่ประชุมกรรมการได้ในเวลาทำการ
  • รับสำเนางบดุล: งบดุลต้องผ่านผู้สอบบัญชีและเสนอที่ประชุมใหญ่ โดยต้องส่งสำเนาให้ผู้ถือหุ้นก่อนวันประชุมไม่น้อยกว่า 3 วัน
  • ขอให้ตั้งผู้ตรวจการงานของบริษัท: ผู้ถือหุ้นที่ถือหุ้นรวมกันไม่น้อยกว่าหนึ่งในห้าร้องขอได้ เจ้าหน้าที่อาจให้ผู้ร้องวางเงินประกันค่าใช้จ่าย

สำหรับห้างหุ้นส่วน หุ้นส่วนมีสิทธิไต่ถามการงานและตรวจหรือคัดสำเนาสมุดบัญชีและเอกสารของห้างได้ทุกเมื่อ

ปลดหรือเปลี่ยนกรรมการได้อย่างไร

กรรมการตั้งหรือถอนได้โดยที่ประชุมใหญ่เท่านั้น ผู้ถือหุ้นที่ถือหุ้นรวมกันไม่น้อยกว่าหนึ่งในห้าเข้าชื่อขอให้เรียกประชุมวิสามัญได้ โดยต้องระบุวัตถุประสงค์ของการประชุม

ศาลฎีกาเคยชี้ว่าผู้ถือหุ้นไม่อาจจัดการแทนบริษัทเอง ทางที่ถูกคือใช้มติที่ประชุมใหญ่ถอดถอนกรรมการชุดเดิมและตั้งชุดใหม่ให้ดำเนินการแทนบริษัท หรือฟ้องตามมาตรา 1169

ถ้าการเรียกประชุมหรือการลงมติฝ่าฝืนกฎหมายหรือข้อบังคับ กรรมการหรือผู้ถือหุ้นขอให้ศาลเพิกถอนมติได้ แต่ต้องร้องขอภายใน 1 เดือนนับแต่วันลงมติ

ดำเนินคดีอาญาได้หรือไม่

ความผิดที่พบบ่อย ได้แก่

  • ยักยอก: ครอบครองทรัพย์ของผู้อื่นแล้วเบียดบังเป็นของตนหรือบุคคลที่สามโดยทุจริต
  • ผู้จัดการทรัพย์สินกระทำผิดหน้าที่โดยทุจริต: ผู้ได้รับมอบหมายให้จัดการทรัพย์สินของผู้อื่นกระทำผิดหน้าที่โดยทุจริต จนเกิดความเสียหายแก่ประโยชน์ในลักษณะที่เป็นทรัพย์สิน
  • ความผิดเกี่ยวกับบัญชีและเอกสาร: ตามกฎหมายเฉพาะ และความผิดฐานปลอมเอกสารตามประมวลกฎหมายอาญา

ความผิดในหมวดยักยอกเป็นความผิดอันยอมความได้ ผลที่ต้องระวังที่สุดคือ ผู้เสียหายต้องร้องทุกข์ภายใน 3 เดือนนับแต่รู้เรื่องความผิดและรู้ตัวผู้กระทำ มิฉะนั้นคดีขาดอายุความ

คดีแพ่งและคดีอาญาต่างกันอย่างไร

ประเด็นคดีแพ่งคดีอาญา
เป้าหมายได้เงินหรือทรัพย์สินคืน หรือได้ค่าสินไหมทดแทนลงโทษผู้กระทำความผิด
ผู้มีสิทธิดำเนินการบริษัท หรือผู้ถือหุ้นแทนบริษัทเมื่อบริษัทไม่ฟ้อง ผู้เสียหาย รวมถึงผู้ถือหุ้นเมื่อกรรมการผู้มีอำนาจกระทำผิดต่อบริษัท
ต้องพิสูจน์การผิดหน้าที่และความเสียหายของบริษัทองค์ประกอบความผิด รวมถึงเจตนาทุจริต
กำหนดเวลาที่ต้องระวังขึ้นกับฐานที่ฟ้อง (ดูหัวข้อถัดไป)ร้องทุกข์ภายใน 3 เดือน

โดยทั่วไปดำเนินการทั้งสองทางได้ แต่ควรวางแผนให้หลักฐาน คำให้การ และการเจรจาไม่ขัดกันเอง

อายุความและกำหนดเวลาที่ต้องรู้

ร้องทุกข์คดียักยอก3 เดือนนับแต่รู้เรื่องความผิดและรู้ตัวผู้กระทำ
ฟ้องคดีอาญาฐานยักยอก (ม.352)10 ปีนับแต่วันกระทำความผิด ตามอัตราโทษ
ขอเพิกถอนมติที่ประชุมใหญ่1 เดือนนับแต่วันลงมติ
หุ้นส่วนค้าแข่งกับห้าง1 ปีนับแต่วันฝ่าฝืน
ฟ้องกรรมการเรียกค่าสินไหมทดแทนขึ้นกับฐานแห่งคดี — ถ้าเป็นละเมิด 1 ปีนับแต่รู้ หรือ 10 ปีนับแต่วันทำละเมิด และอาจใช้อายุความอาญาที่ยาวกว่าได้

หลักฐานที่ควรรวบรวม

  • หนังสือรับรองบริษัท ข้อบังคับ และบัญชีรายชื่อผู้ถือหุ้น
  • รายการเดินบัญชีธนาคารของบริษัท
  • งบการเงิน สมุดบัญชี ใบสำคัญจ่าย และใบกำกับภาษี
  • สัญญา ใบเสนอราคา และเอกสารของธุรกรรมที่สงสัย
  • รายงานการประชุมผู้ถือหุ้นและกรรมการ
  • ข้อมูลบริษัทคู่แข่ง: วันที่จดทะเบียน กรรมการ ผู้ถือหุ้น และวัตถุประสงค์
  • อีเมล ข้อความ LINE และหนังสือภายในที่แสดงพฤติการณ์
  • Timeline: วันที่ จำนวนเงิน ผู้ลงนาม และวันที่คุณรู้เรื่องครั้งแรก

วันที่รู้เรื่องครั้งแรกสำคัญมาก เพราะใช้เริ่มนับกำหนดเวลาร้องทุกข์และอายุความบางประเภท

ขั้นตอนเมื่อพบความผิดปกติ

  1. จดวันที่รู้เรื่องและรู้ตัวผู้กระทำ แล้วปรึกษาทนายความเรื่องกำหนดเวลา 3 เดือนทันที
  2. ตรวจฐานะของผู้กระทำและอำนาจลงนาม จากหนังสือรับรองและข้อบังคับ
  3. ใช้สิทธิขอตรวจเอกสาร ตามที่กฎหมายกำหนด และเก็บหลักฐานการขอไว้
  4. มีหนังสือถึงบริษัทให้ดำเนินการกับกรรมการ หากบริษัทไม่ดำเนินการ จะเป็นฐานของการฟ้องแทนบริษัท
  5. พิจารณาเรียกประชุมวิสามัญ เพื่อถอดถอนกรรมการหรือตั้งกรรมการใหม่
  6. ส่งหนังสือทวงถามให้คืนเงินหรือทรัพย์สิน โดยระบุข้อเท็จจริงและจำนวนเงินอย่างระมัดระวัง
  7. ตัดสินใจเรื่องคดีแพ่ง คดีอาญา หรือทั้งสองทาง ตามพยานหลักฐานและเป้าหมายทางธุรกิจ

ข้อผิดพลาดที่ผู้ประกอบการควรหลีกเลี่ยง

  • เจรจานานจนพ้น 3 เดือน: สิทธิร้องทุกข์คดียักยอกขาดอายุความ
  • ฟ้องเพิกถอนนิติกรรมโดยอ้างมาตรา 1169: ศาลยกฟ้องเพราะไม่มีอำนาจฟ้อง
  • ฟ้องบุคคลภายนอกพ่วงไปในฐานะผู้ถือหุ้น: มาตรา 1169 ใช้กับกรรมการเท่านั้น
  • ขายหุ้นระหว่างคดีที่ฟ้องแทนบริษัท: เสียอำนาจดำเนินคดีและบังคับคดี
  • ขอให้ศาลสั่งปิดบริษัทคู่แข่ง: ศาลอาจไม่ให้ตามคำขอนั้น
  • กล่าวหาต่อสาธารณะก่อนมีหลักฐาน: อาจเกิดความเสี่ยงทางกฎหมายย้อนกลับ

คำถามที่พบบ่อย

ผู้ถือหุ้นส่วนน้อยฟ้องกรรมการได้ไหม

ได้ มาตรา 1169 ให้ผู้ถือหุ้นคนหนึ่งคนใดฟ้องได้เมื่อบริษัทไม่ยอมฟ้อง โดยไม่ได้กำหนดสัดส่วนหุ้นขั้นต่ำ แต่ต้องฟ้องแทนบริษัทและเรียกค่าสินไหมทดแทนจากกรรมการเท่านั้น

ถ้าชนะคดี เงินเป็นของใคร

เป็นของบริษัท เพราะผู้ถือหุ้นฟ้องแทนหรือเพื่อประโยชน์ของบริษัท ผู้ถือหุ้นได้ประโยชน์ทางอ้อมผ่านมูลค่าของบริษัท

หุ้นส่วนไม่แบ่งกำไรเป็นการโกงไหม

ไม่จำเป็น การจ่ายหรือไม่จ่ายเงินปันผลต้องดูมติที่ประชุม ข้อบังคับ และงบการเงิน ถ้าพบว่ามีการยักย้ายกำไรออกจากบริษัท จึงเป็นอีกประเด็นหนึ่งที่ต้องตรวจหลักฐาน

แจ้งความแล้วยอมความกันได้ไหม

ความผิดในหมวดยักยอกเป็นความผิดอันยอมความได้ คู่กรณีจึงอาจตกลงกันได้ ควรให้ทนายความตรวจข้อตกลงก่อนลงนาม

ปลดกรรมการได้ทันทีไหม

ต้องทำผ่านมติที่ประชุมใหญ่ ถ้ากรรมการไม่เรียกประชุม ผู้ถือหุ้นที่ถือหุ้นรวมกันไม่น้อยกว่าหนึ่งในห้าเข้าชื่อขอให้เรียกประชุมวิสามัญได้

บทสรุป

เมื่อสงสัยว่าหุ้นส่วนโกงบริษัท ให้แยกก่อนว่าเป็นเรื่องของบริษัท ของผู้ถือหุ้น หรือของห้างหุ้นส่วน แล้วรีบจดวันที่รู้เรื่อง เพราะคดียักยอกมีกำหนดร้องทุกข์เพียง 3 เดือน

การฟ้องกรรมการแทนบริษัทตามมาตรา 1169 ทำได้จริง แต่มีกรอบแคบ ต้องเลือกฐานฟ้อง คู่ความ และคำขอให้ถูกตั้งแต่ต้น ผลของคดีขึ้นกับพยานหลักฐานและข้อเท็จจริงเฉพาะของแต่ละกรณี

ปรึกษาทนายความกรณีกรรมการหรือหุ้นส่วนทุจริตในบริษัท

หากคุณพบรายการโอนเงินผิดปกติ บัญชีที่ตรวจสอบไม่ได้ หรือกรรมการไปประกอบธุรกิจแข่งกับบริษัท ช่วงไม่กี่สัปดาห์แรกมักมีผลต่อสิทธิทางคดีมากที่สุด โดยเฉพาะกำหนดเวลาร้องทุกข์และการเก็บรักษาพยานหลักฐาน

สำนักกฎหมายภัทร แอนด์ พาร์ทเนอร์ส ให้คำปรึกษาเรื่องข้อพิพาทระหว่างผู้ถือหุ้นและกรรมการ ช่วยตรวจเอกสารบริษัทและวางลำดับหลักฐาน จัดทำหนังสือทวงถามหรือหนังสือถึงบริษัท ประเมินช่องทางคดีแพ่งและคดีอาญา และดำเนินคดีในศาลเมื่อจำเป็น

ทุกเรื่องเริ่มจากการประเมินข้อเท็จจริงของคุณ ไม่มีการรับประกันผลคดี แต่การรู้สิทธิและกำหนดเวลาตั้งแต่ต้นช่วยให้ตัดสินใจได้ดีขึ้น

  • โทรศัพท์: 099 249 5989
  • LINE Official: @patt
  • WhatsApp: +66 99 249 5989
  • อีเมล: info@thailandlawyer.com

ต้องการคำตอบรวดเร็ว?

ท่านสามารถกดติดต่อผ่าน LINE หรือ WhatsApp ด้านล่างนี้ได้ทันที

ปรึกษาทาง LINE ติดต่อผ่าน WhatsApp
About the Author

ภัทรพงษ์พันธ์ สิงห์คำหาญ ทนายความและผู้จัดการ สำนักกฎหมายภัทร แอนด์ พาร์ทเนอร์ส มีประสบการณ์ด้านกฎหมายกว่า 25 ปี เชี่ยวชาญกฎหมายธุรกิจ การดำเนินคดีในศาลทั้งคดีแพ่ง คดีอาญาและการระงับข้อพิพาท รวมถึงกฎหมายระหว่างประเทศ

สำเร็จการศึกษานิติศาสตรมหาบัณฑิต เนติบัณฑิตไทย และเป็นทนายความผู้ทำคำรับรองลายมือชื่อและเอกสาร (Notarial Services Attorney) เคยดำรงตำแหน่งคณบดีคณะนิติศาสตร์และผู้บริหารฝ่ายกฎหมายในองค์กรธุรกิจชั้นนำ

ติดต่อ: 099 249 5989 | LINE: @patt
WhatsApp: +66 99 249 5989
Email: info@thailandlawyer.com

ปรึกษาทนายผ่าน LINE ปรึกษาทนายผ่าน WhatsApp