
คำตอบโดยสรุป: ถ้าหุ้นส่วนของคุณเป็นกรรมการบริษัทจำกัดและทำให้บริษัทเสียหาย บริษัทฟ้องเรียกค่าสินไหมทดแทนจากกรรมการได้ ถ้าบริษัทไม่ยอมฟ้อง ผู้ถือหุ้นคนใดคนหนึ่งฟ้องแทนบริษัทได้ ถ้ามีการเบียดบังเงินหรือทรัพย์สินของบริษัทโดยทุจริต อาจเป็นความผิดฐานยักยอก ซึ่งเป็นความผิดอันยอมความได้ ผู้เสียหายต้องร้องทุกข์ภายใน 3 เดือนนับแต่รู้เรื่องความผิดและรู้ตัวผู้กระทำ
ปัญหาหุ้นส่วนโกงบริษัทมักเกิดในบริษัทที่มีผู้ถือหุ้นไม่กี่คน และคนหนึ่งคุมบัญชีธนาคาร เอกสาร และอำนาจลงนาม เมื่อเริ่มสงสัย หลายคนเสียเวลาไปกับการเจรจาจนพ้นกำหนดเวลาทางกฎหมาย หรือฟ้องผิดฐานจนศาลยกฟ้อง บทความนี้อธิบายว่ากฎหมายไทยแยกสิทธิของบริษัท สิทธิของผู้ถือหุ้น และความรับผิดของกรรมการอย่างไร พร้อมแนวคำพิพากษาศาลฎีกาและขั้นตอนที่ควรทำ
“หุ้นส่วนโกงบริษัท” ในทางกฎหมายหมายถึงอะไร
คำว่า หุ้นส่วนโกงบริษัท เป็นภาษาพูด ไม่ใช่ชื่อความผิดตามกฎหมาย ในทางกฎหมายต้องถามก่อนว่า ผู้กระทำมีฐานะอะไรในธุรกิจ และทำอะไรกับทรัพย์สินของใคร
โดยทั่วไป ข้อพิพาทลักษณะนี้แบ่งได้เป็นสามกลุ่ม
- ผิดหน้าที่กรรมการ: ทำให้บริษัทเสียหาย ทางแก้หลักคือการเรียกค่าสินไหมทดแทน
- ความผิดอาญา: เช่น ยักยอกเงินบริษัท หรือทำบัญชีเท็จ
- ข้อขัดแย้งทางธุรกิจที่ไม่มีการทุจริต: เช่น ตัดสินใจลงทุนผิดพลาด หรือไม่ตกลงกันเรื่องเงินปันผล
การจัดให้ถูกกลุ่มตั้งแต่ต้นจะกำหนดว่าใครมีสิทธิฟ้อง ฟ้องใคร และต้องรีบแค่ไหน
หุ้นส่วน ผู้ถือหุ้น และกรรมการ ต่างกันอย่างไร
| ฐานะ | อยู่ในธุรกิจรูปแบบใด | สิทธิและหน้าที่สำคัญ |
|---|---|---|
| หุ้นส่วน | ห้างหุ้นส่วน | ตรวจและคัดสำเนาสมุดบัญชีของห้างได้ ห้ามประกอบกิจการแข่งขันโดยหุ้นส่วนอื่นไม่ยินยอม |
| ผู้ถือหุ้น | บริษัทจำกัด | เป็นเจ้าของหุ้น แต่ไม่มีอำนาจจัดการงานแทนบริษัทเอง ใช้สิทธิผ่านที่ประชุมใหญ่และสิทธิที่กฎหมายกำหนด |
| กรรมการ | บริษัทจำกัด | บริหารงานแทนบริษัท ต้องใช้ความระมัดระวังอย่างบุคคลค้าขายผู้ประกอบด้วยความระมัดระวัง และห้ามค้าแข่งโดยที่ประชุมใหญ่ไม่ยินยอม |
คนคนเดียวอาจเป็นทั้งผู้ถือหุ้นและกรรมการ ความรับผิดเรื่องการบริหารเกิดจากฐานะ กรรมการ ไม่ใช่เพราะเป็นผู้ถือหุ้น
พฤติการณ์ใดอาจเป็นการทุจริตหรือผิดหน้าที่
กรรมการนำเงินบริษัทไปใช้ส่วนตัว
ตัวอย่าง: กรรมการผู้มีอำนาจลงนามคนเดียวโอนเงินจากบัญชีบริษัทเข้าบัญชีส่วนตัวหลายครั้ง โดยไม่มีเอกสารทางธุรกิจรองรับ
กรณีนี้อาจเป็นทั้งการผิดหน้าที่กรรมการที่บริษัทเรียกค่าสินไหมทดแทนได้ และอาจเป็นความผิดฐานยักยอก ศาลฎีกาเคยวินิจฉัยว่า เมื่อกรรมการผู้มีอำนาจยักยอกเงินของบริษัทเอง ผู้ถือหุ้นเป็นผู้เสียหายที่ร้องทุกข์หรือฟ้องคดีได้
กรรมการขายทรัพย์สินบริษัทต่ำกว่าราคา
ในคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 10878/2551 กรรมการมีมติขายที่ดินของบริษัทในราคาต่ำกว่าราคาประเมินและราคาตลาด ศาลวินิจฉัยว่า ผู้ถือหุ้นฟ้องกรรมการแทนบริษัทได้เมื่อบริษัทไม่ฟ้อง และขอให้โอนที่ดินคืนหรือใช้ราคาแทนได้ แต่ผู้ถือหุ้นไม่มีอำนาจฟ้องผู้ซื้อที่ไม่ได้เป็นกรรมการตามมาตรา 1169
กรรมการเปิดบริษัทแข่งหรือโยกธุรกิจไปบริษัทอื่น
กฎหมายห้ามกรรมการประกอบการค้าที่มีสภาพเดียวกันและแข่งขันกับบริษัท ไม่ว่าเพื่อตนเองหรือผู้อื่น เว้นแต่ที่ประชุมใหญ่ผู้ถือหุ้นยินยอม
ในคำพิพากษาศาลฎีกาที่ 2359/2567 กรรมการเข้าเป็นกรรมการของบริษัทที่ค้าขายแข่งกับบริษัทเดิม ศาลถือเป็นการจงใจผิดหน้าที่และเป็นละเมิด บริษัทคู่แข่งและผู้ร่วมจัดตั้งที่รู้เห็นต้องร่วมรับผิดด้วย แต่ศาลไม่บังคับให้บริษัทคู่แข่งจดทะเบียนเลิกบริษัท ดังนั้นคำขอท้ายฟ้องควรเน้นค่าเสียหายที่พิสูจน์ได้
ถ้าธุรกิจเป็นห้างหุ้นส่วน หุ้นส่วนอื่นเรียกเอาผลกำไรหรือค่าสินไหมทดแทนได้ แต่ต้องฟ้องภายใน 1 ปีนับแต่วันที่ฝ่าฝืน
ปกปิด แก้ไข หรือทำบัญชีเท็จ
ผู้รับผิดชอบการดำเนินงานของบริษัทที่ทำหรือยอมให้ทำบัญชีหรือเอกสารเท็จ หรือไม่ลงข้อความสำคัญ เพื่อลวงให้บริษัทหรือผู้ถือหุ้นขาดประโยชน์ อาจมีความผิดอาญาตามกฎหมายเฉพาะ ส่วนการปลอมรายงานการประชุมผู้ถือหุ้นหรือเอกสารจดทะเบียน ศาลฎีกาเคยวินิจฉัยว่าบริษัท ผู้ถือหุ้น และกรรมการเป็นผู้เสียหายได้
ไม่ใช่ทุกความไม่เป็นธรรมจะเป็นยักยอก
ความผิดฐานยักยอกต้องมีทรัพย์ที่ครอบครองและเจตนาทุจริต ศาลฎีกาเคยวินิจฉัยว่าหุ้นไม่ใช่ทรัพย์ที่ยักยอกได้ และการยื่นแก้บัญชีรายชื่อผู้ถือหุ้นไม่ทำให้กรรมสิทธิ์ในหุ้นเปลี่ยน กรณีถูกตัดชื่อจากทะเบียนผู้ถือหุ้นจึงต้องพิจารณาช่องทางทางแพ่งหรือความผิดฐานอื่นแทน
เช่นเดียวกัน การไม่แบ่งกำไร การขาดทุน หรือการตัดสินใจทางธุรกิจที่ผิดพลาด ไม่ได้แปลว่ามีการโกงเสมอ ต้องดูมติที่ประชุม งบการเงิน และหลักฐานเจตนาเป็นรายกรณี
ผู้ถือหุ้นฟ้องกรรมการได้หรือไม่
ได้ ตามมาตรา 1169 ถ้ากรรมการทำให้บริษัทเสียหาย บริษัทฟ้องเรียกค่าสินไหมทดแทนได้ และในกรณีที่บริษัทไม่ยอมฟ้อง ผู้ถือหุ้นคนหนึ่งคนใดฟ้องได้ ตัวบทไม่ได้กำหนดสัดส่วนหุ้นขั้นต่ำของผู้ถือหุ้นที่ฟ้อง
เงื่อนไขและข้อจำกัดที่ศาลวางไว้
- ฟ้องแทนบริษัท ไม่ใช่ฟ้องเพื่อตนเอง: ผลประโยชน์ที่ได้จากคดีเป็นของบริษัท
- ใช้เมื่อบริษัทไม่ฟ้อง: ควรมีหลักฐานว่าได้ขอให้บริษัทดำเนินการแล้วแต่บริษัทไม่ดำเนินการ
- ฟ้องได้เฉพาะเรียกค่าสินไหมทดแทนจากกรรมการ: ฟ้องขอให้นิติกรรมเป็นโมฆะ หรือฟ้องเพิกถอนการโอนทรัพย์ไปยังบุคคลภายนอกโดยอาศัยมาตรา 1169 ไม่ได้ แต่การขอให้คืนทรัพย์หรือใช้ราคาจากกรรมการถือเป็นค่าสินไหมทดแทนได้
- ฟ้องบุคคลภายนอกที่ไม่ใช่กรรมการไม่ได้ตามมาตรานี้
- ต้องยังถือหุ้นอยู่: ผู้ถือหุ้นที่ขายหุ้นออกหมดระหว่างคดีไม่มีอำนาจบังคับคดีต่อ
อำนาจฟ้องเป็นปัญหาข้อกฎหมายเกี่ยวกับความสงบเรียบร้อย ศาลยกขึ้นวินิจฉัยเองได้แม้จำเลยไม่ได้ต่อสู้ การวางฐานฟ้องผิดจึงอาจทำให้เสียเวลาหลายปี
สิทธิตรวจสอบบัญชีและข้อมูลของผู้ถือหุ้น
สิทธิที่ตรวจพบในตัวบท มีดังนี้
- ขอตรวจสมุดรายงานการประชุม: ผู้ถือหุ้นขอตรวจสมุดบันทึกรายงานการประชุมและมติของที่ประชุมผู้ถือหุ้นและที่ประชุมกรรมการได้ในเวลาทำการ
- รับสำเนางบดุล: งบดุลต้องผ่านผู้สอบบัญชีและเสนอที่ประชุมใหญ่ โดยต้องส่งสำเนาให้ผู้ถือหุ้นก่อนวันประชุมไม่น้อยกว่า 3 วัน
- ขอให้ตั้งผู้ตรวจการงานของบริษัท: ผู้ถือหุ้นที่ถือหุ้นรวมกันไม่น้อยกว่าหนึ่งในห้าร้องขอได้ เจ้าหน้าที่อาจให้ผู้ร้องวางเงินประกันค่าใช้จ่าย
สำหรับห้างหุ้นส่วน หุ้นส่วนมีสิทธิไต่ถามการงานและตรวจหรือคัดสำเนาสมุดบัญชีและเอกสารของห้างได้ทุกเมื่อ
ปลดหรือเปลี่ยนกรรมการได้อย่างไร
กรรมการตั้งหรือถอนได้โดยที่ประชุมใหญ่เท่านั้น ผู้ถือหุ้นที่ถือหุ้นรวมกันไม่น้อยกว่าหนึ่งในห้าเข้าชื่อขอให้เรียกประชุมวิสามัญได้ โดยต้องระบุวัตถุประสงค์ของการประชุม
ศาลฎีกาเคยชี้ว่าผู้ถือหุ้นไม่อาจจัดการแทนบริษัทเอง ทางที่ถูกคือใช้มติที่ประชุมใหญ่ถอดถอนกรรมการชุดเดิมและตั้งชุดใหม่ให้ดำเนินการแทนบริษัท หรือฟ้องตามมาตรา 1169
ถ้าการเรียกประชุมหรือการลงมติฝ่าฝืนกฎหมายหรือข้อบังคับ กรรมการหรือผู้ถือหุ้นขอให้ศาลเพิกถอนมติได้ แต่ต้องร้องขอภายใน 1 เดือนนับแต่วันลงมติ
ดำเนินคดีอาญาได้หรือไม่
ความผิดที่พบบ่อย ได้แก่
- ยักยอก: ครอบครองทรัพย์ของผู้อื่นแล้วเบียดบังเป็นของตนหรือบุคคลที่สามโดยทุจริต
- ผู้จัดการทรัพย์สินกระทำผิดหน้าที่โดยทุจริต: ผู้ได้รับมอบหมายให้จัดการทรัพย์สินของผู้อื่นกระทำผิดหน้าที่โดยทุจริต จนเกิดความเสียหายแก่ประโยชน์ในลักษณะที่เป็นทรัพย์สิน
- ความผิดเกี่ยวกับบัญชีและเอกสาร: ตามกฎหมายเฉพาะ และความผิดฐานปลอมเอกสารตามประมวลกฎหมายอาญา
ความผิดในหมวดยักยอกเป็นความผิดอันยอมความได้ ผลที่ต้องระวังที่สุดคือ ผู้เสียหายต้องร้องทุกข์ภายใน 3 เดือนนับแต่รู้เรื่องความผิดและรู้ตัวผู้กระทำ มิฉะนั้นคดีขาดอายุความ
คดีแพ่งและคดีอาญาต่างกันอย่างไร
| ประเด็น | คดีแพ่ง | คดีอาญา |
|---|---|---|
| เป้าหมาย | ได้เงินหรือทรัพย์สินคืน หรือได้ค่าสินไหมทดแทน | ลงโทษผู้กระทำความผิด |
| ผู้มีสิทธิดำเนินการ | บริษัท หรือผู้ถือหุ้นแทนบริษัทเมื่อบริษัทไม่ฟ้อง | ผู้เสียหาย รวมถึงผู้ถือหุ้นเมื่อกรรมการผู้มีอำนาจกระทำผิดต่อบริษัท |
| ต้องพิสูจน์ | การผิดหน้าที่และความเสียหายของบริษัท | องค์ประกอบความผิด รวมถึงเจตนาทุจริต |
| กำหนดเวลาที่ต้องระวัง | ขึ้นกับฐานที่ฟ้อง (ดูหัวข้อถัดไป) | ร้องทุกข์ภายใน 3 เดือน |
โดยทั่วไปดำเนินการทั้งสองทางได้ แต่ควรวางแผนให้หลักฐาน คำให้การ และการเจรจาไม่ขัดกันเอง
อายุความและกำหนดเวลาที่ต้องรู้
| ร้องทุกข์คดียักยอก | 3 เดือนนับแต่รู้เรื่องความผิดและรู้ตัวผู้กระทำ |
| ฟ้องคดีอาญาฐานยักยอก (ม.352) | 10 ปีนับแต่วันกระทำความผิด ตามอัตราโทษ |
| ขอเพิกถอนมติที่ประชุมใหญ่ | 1 เดือนนับแต่วันลงมติ |
| หุ้นส่วนค้าแข่งกับห้าง | 1 ปีนับแต่วันฝ่าฝืน |
| ฟ้องกรรมการเรียกค่าสินไหมทดแทน | ขึ้นกับฐานแห่งคดี — ถ้าเป็นละเมิด 1 ปีนับแต่รู้ หรือ 10 ปีนับแต่วันทำละเมิด และอาจใช้อายุความอาญาที่ยาวกว่าได้ |
หลักฐานที่ควรรวบรวม
- หนังสือรับรองบริษัท ข้อบังคับ และบัญชีรายชื่อผู้ถือหุ้น
- รายการเดินบัญชีธนาคารของบริษัท
- งบการเงิน สมุดบัญชี ใบสำคัญจ่าย และใบกำกับภาษี
- สัญญา ใบเสนอราคา และเอกสารของธุรกรรมที่สงสัย
- รายงานการประชุมผู้ถือหุ้นและกรรมการ
- ข้อมูลบริษัทคู่แข่ง: วันที่จดทะเบียน กรรมการ ผู้ถือหุ้น และวัตถุประสงค์
- อีเมล ข้อความ LINE และหนังสือภายในที่แสดงพฤติการณ์
- Timeline: วันที่ จำนวนเงิน ผู้ลงนาม และวันที่คุณรู้เรื่องครั้งแรก
วันที่รู้เรื่องครั้งแรกสำคัญมาก เพราะใช้เริ่มนับกำหนดเวลาร้องทุกข์และอายุความบางประเภท
ขั้นตอนเมื่อพบความผิดปกติ
- จดวันที่รู้เรื่องและรู้ตัวผู้กระทำ แล้วปรึกษาทนายความเรื่องกำหนดเวลา 3 เดือนทันที
- ตรวจฐานะของผู้กระทำและอำนาจลงนาม จากหนังสือรับรองและข้อบังคับ
- ใช้สิทธิขอตรวจเอกสาร ตามที่กฎหมายกำหนด และเก็บหลักฐานการขอไว้
- มีหนังสือถึงบริษัทให้ดำเนินการกับกรรมการ หากบริษัทไม่ดำเนินการ จะเป็นฐานของการฟ้องแทนบริษัท
- พิจารณาเรียกประชุมวิสามัญ เพื่อถอดถอนกรรมการหรือตั้งกรรมการใหม่
- ส่งหนังสือทวงถามให้คืนเงินหรือทรัพย์สิน โดยระบุข้อเท็จจริงและจำนวนเงินอย่างระมัดระวัง
- ตัดสินใจเรื่องคดีแพ่ง คดีอาญา หรือทั้งสองทาง ตามพยานหลักฐานและเป้าหมายทางธุรกิจ
ข้อผิดพลาดที่ผู้ประกอบการควรหลีกเลี่ยง
- เจรจานานจนพ้น 3 เดือน: สิทธิร้องทุกข์คดียักยอกขาดอายุความ
- ฟ้องเพิกถอนนิติกรรมโดยอ้างมาตรา 1169: ศาลยกฟ้องเพราะไม่มีอำนาจฟ้อง
- ฟ้องบุคคลภายนอกพ่วงไปในฐานะผู้ถือหุ้น: มาตรา 1169 ใช้กับกรรมการเท่านั้น
- ขายหุ้นระหว่างคดีที่ฟ้องแทนบริษัท: เสียอำนาจดำเนินคดีและบังคับคดี
- ขอให้ศาลสั่งปิดบริษัทคู่แข่ง: ศาลอาจไม่ให้ตามคำขอนั้น
- กล่าวหาต่อสาธารณะก่อนมีหลักฐาน: อาจเกิดความเสี่ยงทางกฎหมายย้อนกลับ
คำถามที่พบบ่อย
ผู้ถือหุ้นส่วนน้อยฟ้องกรรมการได้ไหม
ได้ มาตรา 1169 ให้ผู้ถือหุ้นคนหนึ่งคนใดฟ้องได้เมื่อบริษัทไม่ยอมฟ้อง โดยไม่ได้กำหนดสัดส่วนหุ้นขั้นต่ำ แต่ต้องฟ้องแทนบริษัทและเรียกค่าสินไหมทดแทนจากกรรมการเท่านั้น
ถ้าชนะคดี เงินเป็นของใคร
เป็นของบริษัท เพราะผู้ถือหุ้นฟ้องแทนหรือเพื่อประโยชน์ของบริษัท ผู้ถือหุ้นได้ประโยชน์ทางอ้อมผ่านมูลค่าของบริษัท
หุ้นส่วนไม่แบ่งกำไรเป็นการโกงไหม
ไม่จำเป็น การจ่ายหรือไม่จ่ายเงินปันผลต้องดูมติที่ประชุม ข้อบังคับ และงบการเงิน ถ้าพบว่ามีการยักย้ายกำไรออกจากบริษัท จึงเป็นอีกประเด็นหนึ่งที่ต้องตรวจหลักฐาน
แจ้งความแล้วยอมความกันได้ไหม
ความผิดในหมวดยักยอกเป็นความผิดอันยอมความได้ คู่กรณีจึงอาจตกลงกันได้ ควรให้ทนายความตรวจข้อตกลงก่อนลงนาม
ปลดกรรมการได้ทันทีไหม
ต้องทำผ่านมติที่ประชุมใหญ่ ถ้ากรรมการไม่เรียกประชุม ผู้ถือหุ้นที่ถือหุ้นรวมกันไม่น้อยกว่าหนึ่งในห้าเข้าชื่อขอให้เรียกประชุมวิสามัญได้
บทสรุป
เมื่อสงสัยว่าหุ้นส่วนโกงบริษัท ให้แยกก่อนว่าเป็นเรื่องของบริษัท ของผู้ถือหุ้น หรือของห้างหุ้นส่วน แล้วรีบจดวันที่รู้เรื่อง เพราะคดียักยอกมีกำหนดร้องทุกข์เพียง 3 เดือน
การฟ้องกรรมการแทนบริษัทตามมาตรา 1169 ทำได้จริง แต่มีกรอบแคบ ต้องเลือกฐานฟ้อง คู่ความ และคำขอให้ถูกตั้งแต่ต้น ผลของคดีขึ้นกับพยานหลักฐานและข้อเท็จจริงเฉพาะของแต่ละกรณี
ปรึกษาทนายความกรณีกรรมการหรือหุ้นส่วนทุจริตในบริษัท
หากคุณพบรายการโอนเงินผิดปกติ บัญชีที่ตรวจสอบไม่ได้ หรือกรรมการไปประกอบธุรกิจแข่งกับบริษัท ช่วงไม่กี่สัปดาห์แรกมักมีผลต่อสิทธิทางคดีมากที่สุด โดยเฉพาะกำหนดเวลาร้องทุกข์และการเก็บรักษาพยานหลักฐาน
สำนักกฎหมายภัทร แอนด์ พาร์ทเนอร์ส ให้คำปรึกษาเรื่องข้อพิพาทระหว่างผู้ถือหุ้นและกรรมการ ช่วยตรวจเอกสารบริษัทและวางลำดับหลักฐาน จัดทำหนังสือทวงถามหรือหนังสือถึงบริษัท ประเมินช่องทางคดีแพ่งและคดีอาญา และดำเนินคดีในศาลเมื่อจำเป็น
ทุกเรื่องเริ่มจากการประเมินข้อเท็จจริงของคุณ ไม่มีการรับประกันผลคดี แต่การรู้สิทธิและกำหนดเวลาตั้งแต่ต้นช่วยให้ตัดสินใจได้ดีขึ้น
- โทรศัพท์: 099 249 5989
- LINE Official: @patt
- WhatsApp: +66 99 249 5989
- อีเมล: info@thailandlawyer.com
ต้องการคำตอบรวดเร็ว?
ท่านสามารถกดติดต่อผ่าน LINE หรือ WhatsApp ด้านล่างนี้ได้ทันที






