คำตอบโดยสรุป: เมื่อบุคคลเสียชีวิต ทรัพย์สิน สิทธิ หน้าที่ และความรับผิดของผู้ตายตกทอดแก่ทายาท ถ้ามีพินัยกรรมที่สมบูรณ์ ทรัพย์จะตกแก่ผู้รับพินัยกรรมตามที่กำหนด ถ้าไม่มี ทรัพย์จะตกแก่ทายาทโดยธรรมตามลำดับที่กฎหมายกำหนด โดยคู่สมรสได้ส่วนแบ่งตามสูตรเฉพาะ ทายาทรับผิดในหนี้ของผู้ตายไม่เกินทรัพย์มรดกที่ตนได้รับ และสิทธิฟ้องคดีมรดกมีอายุความที่สั้น
หลายครอบครัวตกลงแบ่งทรัพย์กันได้ด้วยดี แต่เมื่อทรัพย์มีมูลค่าสูง เช่น บ้าน ที่ดิน อาคารพาณิชย์ เงินฝาก หุ้น หรือธุรกิจครอบครัว ความเข้าใจที่ไม่ตรงกันเรื่องสิทธิและสัดส่วนมักนำไปสู่ข้อพิพาท ปัญหาที่พบบ่อย ได้แก่
- ทายาทบางคนไม่ยินยอมแบ่งมรดก
- มีการโต้แย้งความเป็นทายาท
- ทายาทคนเดียวครอบครองทรัพย์มรดกไว้
- มีข้อสงสัยเรื่องการโอนทรัพย์ก่อนผู้ตายเสียชีวิต
- มีข้อโต้แย้งความถูกต้องของพินัยกรรม
- ผู้จัดการมรดกไม่ดำเนินการแบ่งทรัพย์
บทความนี้อธิบายหลักกฎหมายมรดกไทยที่ทายาทควรรู้ตั้งแต่ต้น เพื่อช่วยลดข้อพิพาทและรักษาสิทธิของทุกฝ่าย
มรดกคืออะไรตามกฎหมายไทย
ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1600 กำหนดว่า กองมรดกของผู้ตาย ได้แก่ ทรัพย์สินทุกชนิดของผู้ตาย ตลอดทั้งสิทธิ หน้าที่ และความรับผิดต่าง ๆ เว้นแต่สิ่งที่ตามกฎหมายหรือโดยสภาพเป็นการเฉพาะตัวของผู้ตายโดยแท้
ตัวอย่างทรัพย์มรดก ได้แก่
- เงินฝากธนาคาร
- บ้าน ที่ดิน และคอนโดมิเนียม
- รถยนต์
- หุ้น หลักทรัพย์ และกองทุน
- สิทธิเรียกร้อง เช่น เงินที่ผู้อื่นกู้ยืมไปและยังค้างชำระ
- หนี้สินและความรับผิดของผู้ตาย
สิ่งที่เป็นการเฉพาะตัวของผู้ตายไม่ตกทอดแก่ทายาท เช่น หน้าที่ที่ต้องอาศัยความสามารถเฉพาะตัวของผู้ตาย การจะพิจารณาว่าสิทธิใดเป็นการเฉพาะตัวต้องดูกฎหมายเฉพาะและลักษณะของสิทธินั้นเป็นรายกรณี
หนี้สินของผู้ตาย ทายาทต้องรับผิดหรือไม่
ทายาทไม่จำต้องรับผิดเกินกว่าทรัพย์มรดกที่ตกทอดได้แก่ตน (มาตรา 1601)
ตัวอย่าง: ผู้ตายมีหนี้ 5 ล้านบาท แต่มีทรัพย์มรดก 1 ล้านบาท เจ้าหนี้บังคับเอาจากกองมรดกได้ไม่เกินทรัพย์มรดกนั้น ทายาทไม่ต้องนำทรัพย์ส่วนตัวมาชำระส่วนที่เกิน
กฎหมายยังกำหนดความสัมพันธ์ระหว่างหนี้กับการแบ่งมรดกไว้ดังนี้
- ตราบใดที่เจ้าหนี้กองมรดกยังไม่ได้รับชำระ ถือว่าทรัพย์มรดกยังอยู่ในระหว่างจัดการ และผู้จัดการมรดกต้องแบ่งปันมรดกเมื่อเจ้าหนี้ได้รับชำระแล้ว (มาตรา 1736)
- ก่อนแบ่งมรดก เจ้าหนี้กองมรดกบังคับชำระหนี้เต็มจำนวนจากกองมรดกได้ แต่หลังแบ่งแล้ว เจ้าหนี้เรียกจากทายาทแต่ละคนได้ไม่เกินทรัพย์มรดกที่ทายาทคนนั้นได้รับไป (มาตรา 1738)
- หนี้ของกองมรดกมีลำดับการชำระตามกฎหมาย เช่น ค่าใช้จ่ายเพื่อประโยชน์ร่วมกันของกองมรดก ค่าทำศพ ภาษีอากรค้างชำระ ก่อนหนี้สามัญ โดยไม่กระทบเจ้าหนี้มีประกันหรือมีบุริมสิทธิพิเศษ (มาตรา 1739)
ใครมีสิทธิได้รับมรดก
ผู้รับมรดกมี 2 ประเภท คือ ผู้รับพินัยกรรม และทายาทโดยธรรม
กรณีที่ 1 ผู้ตายทำพินัยกรรม
ถ้าพินัยกรรมทำถูกต้องตามแบบที่กฎหมายกำหนด ทรัพย์ที่ระบุไว้จะตกแก่ผู้รับพินัยกรรม ซึ่งอาจเป็นบุตร คู่สมรส ญาติ บุคคลภายนอก มูลนิธิ หรือองค์กรการกุศล
พินัยกรรมที่ทำขัดต่อบทบัญญัติบางมาตรา เช่น เรื่องแบบของพินัยกรรมหรือพยาน ย่อมเป็นโมฆะ (มาตรา 1705) ทรัพย์ส่วนที่ไม่ได้ยกให้ใครโดยพินัยกรรมที่สมบูรณ์ จะตกแก่ทายาทโดยธรรม
กรณีที่ 2 ไม่มีพินัยกรรม: ทายาทโดยธรรม 6 ลำดับ
ทายาทโดยธรรมมีหกลำดับเท่านั้น (มาตรา 1629)
- ผู้สืบสันดาน เช่น บุตร หลาน
- บิดามารดา
- พี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน
- พี่น้องร่วมบิดาหรือร่วมมารดาเดียวกัน
- ปู่ ย่า ตา ยาย
- ลุง ป้า น้า อา
บุตรนอกกฎหมายที่บิดาได้รับรองแล้วและบุตรบุญธรรม ถือเป็นผู้สืบสันดานเหมือนบุตรที่ชอบด้วยกฎหมาย (มาตรา 1627)
หลักสำคัญที่มักเข้าใจผิด (มาตรา 1630)
- ถ้ายังมีทายาทในลำดับก่อน ทายาทลำดับถัดไปไม่มีสิทธิได้รับมรดกเลย เช่น ถ้ามีบุตร พี่น้องของผู้ตายย่อมไม่ได้รับมรดก
- ข้อยกเว้น: ถ้ามีทั้งผู้สืบสันดานและบิดามารดาของผู้ตายยังมีชีวิตอยู่ บิดามารดาได้ส่วนแบ่งเสมือนเป็นทายาทชั้นบุตร
คู่สมรสได้รับมรดกเท่าใด
คู่สมรสที่ยังมีชีวิตอยู่เป็นทายาทโดยธรรม แต่ส่วนแบ่งขึ้นกับว่ามีทายาทลำดับใดอยู่บ้าง (มาตรา 1629 วรรคท้าย ประกอบมาตรา 1635)
| ทายาทอื่นที่มีอยู่ | ส่วนแบ่งของคู่สมรส |
|---|---|
| ผู้สืบสันดาน (บุตร หลาน) | เสมือนเป็นทายาทชั้นบุตร |
| บิดามารดา (ไม่มีผู้สืบสันดาน) หรือพี่น้องร่วมบิดามารดา | กึ่งหนึ่งของมรดก |
| พี่น้องร่วมบิดาหรือมารดา ปู่ย่าตายาย หรือลุงป้าน้าอา | สองในสามของมรดก |
| ไม่มีทายาทโดยธรรมลำดับใดเลย | มรดกทั้งหมด |
ต้องแยกสินสมรสก่อนเสมอ: ก่อนคำนวณมรดก ต้องแบ่งทรัพย์สินระหว่างผู้ตายกับคู่สมรสก่อน ส่วนที่เป็นของคู่สมรสอยู่แล้วไม่ใช่มรดก (มาตรา 1625) มาตรานี้ได้รับการแก้ไขโดยพระราชบัญญัติแก้ไขเพิ่มเติมประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ (ฉบับที่ 24) พ.ศ. 2567 จึงต้องใช้ถ้อยคำฉบับปัจจุบัน
ตัวอย่างการคำนวณ (สมมุติ)
นาย ก. เสียชีวิตโดยไม่มีพินัยกรรม มีภริยาที่จดทะเบียนสมรส บุตร 2 คน และบิดามารดายังมีชีวิตอยู่ทั้งสองคน หลังแยกสินสมรสและชำระหนี้แล้ว คงเหลือทรัพย์มรดกสุทธิ 5 ล้านบาท
ผู้มีสิทธิได้แก่ บุตร 2 คน ภริยา (เสมือนทายาทชั้นบุตร) บิดา และมารดา (เสมือนทายาทชั้นบุตรตามมาตรา 1630 วรรคสอง) รวม 5 ส่วนเท่ากัน คนละ 1 ล้านบาท พี่น้องของนาย ก. ไม่มีสิทธิ เพราะมีทายาทลำดับที่ 1 อยู่ (ตัวอย่างเพื่ออธิบายหลักทั่วไป ผลจริงขึ้นกับข้อเท็จจริง)
ขั้นตอนการจัดการและแบ่งมรดก
- ตรวจสอบว่ามีพินัยกรรมหรือไม่ และพินัยกรรมทำถูกแบบหรือไม่ ถ้าสมบูรณ์ ต้องแบ่งตามเจตนาของผู้ตายในส่วนที่ระบุไว้
- รวบรวมและทำบัญชีทรัพย์สิน เช่น ที่ดิน บ้าน คอนโด รถยนต์ บัญชีธนาคาร หุ้น กองทุน ทองคำ และทรัพย์สินดิจิทัล การทำบัญชีให้ครบตั้งแต่ต้นช่วยลดข้อสงสัยเรื่องการซ่อนทรัพย์
- แยกสินสมรส ถ้าผู้ตายมีคู่สมรส ต้องแยกส่วนของคู่สมรสออกก่อน
- ตรวจสอบหนี้สิน เช่น หนี้ธนาคาร สินเชื่อ บัตรเครดิต ภาษีค้างชำระ และหนี้ตามคำพิพากษา
- ตั้งผู้จัดการมรดก หากจำเป็น เช่น หน่วยงานหรือธนาคารต้องการคำสั่งศาล หรือทายาทตกลงกันไม่ได้
- ชำระหนี้กองมรดกแล้วจึงแบ่งทรัพย์ ให้ทายาทหรือผู้รับพินัยกรรมตามสิทธิ
ผู้จัดการมรดก: ใครตั้ง และมีหน้าที่อะไร
ทายาท ผู้มีส่วนได้เสีย หรือพนักงานอัยการ อาจร้องต่อศาลขอให้ตั้งผู้จัดการมรดกได้ในกรณีที่กฎหมายกำหนด เช่น ทายาทอยู่นอกราชอาณาจักรหรือเป็นผู้เยาว์ หรือมีเหตุขัดข้องในการจัดการหรือแบ่งปันมรดก ถ้ามีพินัยกรรมตั้งไว้ ศาลจะตั้งตามพินัยกรรม ถ้าไม่มี ศาลจะตั้งเพื่อประโยชน์แก่กองมรดกโดยคำนึงถึงเจตนาของเจ้ามรดก (มาตรา 1713)
ผู้จัดการมรดกมีสิทธิและหน้าที่ทำการที่จำเป็นเพื่อจัดการมรดกและแบ่งปันทรัพย์มรดก (มาตรา 1719) และมีกำหนดเวลาตามกฎหมาย
| หน้าที่ | กำหนดเวลาโดยหลัก |
|---|---|
| ลงมือทำบัญชีทรัพย์มรดก | ภายใน 15 วันนับแต่เริ่มหน้าที่ (มาตรา 1728) |
| ทำบัญชีทรัพย์มรดกให้เสร็จ | ภายใน 1 เดือน ต่อหน้าพยานผู้มีส่วนได้เสียอย่างน้อย 2 คน (มาตรา 1729) |
| จัดการ แบ่งปันมรดก และทำรายงานบัญชี | ภายใน 1 ปี เว้นแต่พินัยกรรม ทายาทโดยจำนวนข้างมาก หรือศาลกำหนดไว้เป็นอย่างอื่น (มาตรา 1732) |
หากผู้จัดการมรดกละเลยหน้าที่หรือมีเหตุอันสมควร ผู้มีส่วนได้เสียอาจร้องขอให้ศาล ถอนผู้จัดการมรดก ได้ แต่ต้องร้องขอก่อนการปันมรดกเสร็จสิ้น (มาตรา 1727) รายละเอียดทางเลือกของทายาทเมื่อผู้จัดการมรดกไม่ยอมแบ่งทรัพย์ อ่านได้ในบทความ ผู้จัดการมรดกไม่แบ่งมรดก ทายาททำอะไรได้บ้าง
ฟ้องแบ่งมรดกเมื่อใด
เมื่อทายาทตกลงกันไม่ได้ อาจต้องฟ้องขอแบ่งมรดกต่อศาล กรณีที่พบบ่อย เช่น พี่น้องไม่ยอมแบ่งที่ดิน ทายาทคนหนึ่งยึดครองทรัพย์ไว้ ผู้จัดการมรดกไม่ดำเนินการ หรือมีการซ่อนทรัพย์ ศาลจะพิจารณาสิทธิของแต่ละฝ่ายและวิธีแบ่งทรัพย์ตามกฎหมาย
อายุความคดีมรดก
กฎหมายแยกอายุความตามประเภทคดี
| ประเภทคดี | อายุความ |
|---|---|
| คดีมรดก (ทายาทโดยธรรม) | 1 ปีนับแต่เจ้ามรดกตาย หรือนับแต่ทายาทโดยธรรมรู้หรือควรได้รู้ถึงความตายของเจ้ามรดก และไม่เกิน 10 ปีนับแต่เจ้ามรดกตาย (มาตรา 1754) |
| คดีฟ้องเรียกตามข้อกำหนดพินัยกรรม | 1 ปีนับแต่ผู้รับพินัยกรรมรู้หรือควรได้รู้ถึงสิทธิตามพินัยกรรม (มาตรา 1754 วรรคสอง) |
| คดีเกี่ยวกับการจัดการมรดก (ทายาทฟ้อง) | ไม่เกิน 5 ปีนับแต่การจัดการมรดกสิ้นสุดลง (มาตรา 1733 วรรคสอง) |
ข้อยกเว้นสำคัญ: ทายาทที่ครอบครองทรัพย์มรดกซึ่งยังไม่ได้แบ่ง มีสิทธิเรียกให้แบ่งได้แม้พ้นอายุความตามมาตรา 1754 แล้ว (มาตรา 1748) การครอบครองแทนกันระหว่างทายาทเป็นประเด็นข้อเท็จจริงที่ต้องพิสูจน์ จึงไม่ควรรอจนใกล้ครบกำหนด
ปัญหาคดีมรดกที่พบบ่อย
พินัยกรรมปลอมหรือไม่ถูกแบบ
ทายาทที่โต้แย้งพินัยกรรมต้องพิสูจน์ข้อเท็จจริง เช่น ลายมือชื่อ แบบพินัยกรรม หรือพยาน พินัยกรรมที่ขัดต่อบทบัญญัติเรื่องแบบบางมาตราเป็นโมฆะ (มาตรา 1705)
ยักย้ายหรือปิดบังทรัพย์มรดก
ทายาทที่ยักย้ายหรือปิดบังทรัพย์มรดกโดยฉ้อฉลหรือรู้ว่าทำให้ทายาทอื่นเสียประโยชน์ อาจถูกกำจัดมิให้ได้มรดก ทั้งหมดหรือเฉพาะส่วนที่ยักย้ายปิดบัง แล้วแต่สัดส่วนของทรัพย์ที่ยักย้าย (มาตรา 1605)
การโอนทรัพย์ก่อนผู้ตายเสียชีวิต
ทรัพย์ที่ผู้ตายโอนให้ผู้อื่นไปแล้วก่อนตายโดยชอบ ไม่ใช่มรดก ข้อพิพาทมักอยู่ที่ว่าการโอนนั้นสมบูรณ์หรือไม่ เช่น ผู้ตายมีเจตนาจริงหรือไม่ หรือมีการทำนิติกรรมโดยไม่ชอบ ซึ่งต้องพิจารณาจากพยานหลักฐานเป็นรายกรณี
ทายาทคนเดียวครอบครองที่ดินมรดก
ทายาทอื่นยังมีสิทธิในทรัพย์ตามส่วนของตน และอาจเรียกให้แบ่งหรือฟ้องคดีได้ ผลของการครอบครองระยะยาวต่อสิทธิของทายาทอื่นขึ้นกับข้อเท็จจริงและอายุความ
ผู้จัดการมรดกไม่โปร่งใส
ทายาทอาจขอดูบัญชีทรัพย์มรดก ร้องขอถอนผู้จัดการมรดก หรือฟ้องคดีเกี่ยวกับการจัดการมรดก และหากมีการเบียดบังทรัพย์โดยทุจริต อาจมีความรับผิดทางอาญาด้วย
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับคดีมรดก (FAQ)
พ่อแม่ไม่ได้จดทะเบียนสมรส ลูกมีสิทธิรับมรดกหรือไม่
มีสิทธิรับมรดกของมารดา เพราะเด็กที่เกิดจากมารดาซึ่งไม่ได้สมรส ถือเป็นบุตรชอบด้วยกฎหมายของมารดา (มาตรา 1546) [สำหรับมรดกของบิดา บุตรนอกกฎหมายที่บิดาได้รับรองแล้วถือเป็นผู้สืบสันดาน (มาตรา 1627) การพิสูจน์ว่าบิดารับรองแล้วหรือไม่เป็นประเด็นข้อเท็จจริง
คู่สมรสที่ไม่ได้จดทะเบียนสมรสได้รับมรดกหรือไม่
โดยหลักไม่ได้รับมรดกในฐานะคู่สมรสตามกฎหมาย เว้นแต่มีพินัยกรรมยกทรัพย์ให้ แต่อาจมีสิทธิในทรัพย์ที่ทำมาหาได้ร่วมกันในฐานะเจ้าของรวม ซึ่งต้องพิสูจน์เป็นรายกรณี
ถ้ามีบุตรแล้ว พี่น้องของผู้ตายได้มรดกด้วยหรือไม่
ไม่ได้ เพราะเมื่อมีทายาทลำดับก่อน ทายาทลำดับถัดไปไม่มีสิทธิ (มาตรา 1630) แต่บิดามารดาของผู้ตายได้ส่วนแบ่งร่วมกับบุตรเสมือนทายาทชั้นบุตร
แต่งตั้งผู้จัดการมรดกใช้เวลานานเท่าไร
ไม่มีระยะเวลาตายตัว ขึ้นกับศาลที่ยื่น การประกาศนัดไต่สวน ความครบถ้วนของเอกสาร และมีผู้คัดค้านหรือไม่ ควรเตรียมเอกสารให้ครบและแจ้งทายาทอื่นตั้งแต่ต้น
พี่ชายยึดบ้านมรดกไว้คนเดียวทำอย่างไร
เริ่มจากเจรจาหรือทำหนังสือขอให้แบ่ง หากไม่สำเร็จอาจร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกหรือฟ้องแบ่งมรดก โดยต้องคำนึงถึงอายุความและข้อยกเว้นตามมาตรา 1748
ไม่มีพินัยกรรมต้องทำอย่างไร
ตรวจสอบว่าใครเป็นทายาทโดยธรรมและส่วนแบ่งของแต่ละคน รวบรวมทรัพย์และหนี้ แล้วตกลงแบ่งกัน หรือร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกเมื่อจำเป็น
ทายาทต้องใช้หนี้แทนพ่อแม่ที่เสียชีวิตหรือไม่
รับผิดไม่เกินทรัพย์มรดกที่ตนได้รับ (มาตรา 1601) ทรัพย์ส่วนตัวของทายาทไม่ต้องนำมาชำระหนี้ของผู้ตาย
ทำไมควรปรึกษาทนายความคดีมรดก
คดีมรดกมีรายละเอียดทั้งเรื่องลำดับทายาท ส่วนแบ่งคู่สมรส สินสมรส หนี้ และอายุความ ความผิดพลาดในขั้นต้นอาจกระทบสิทธิในทรัพย์ที่มีมูลค่าสูง ทนายความช่วยได้ เช่น
- ตรวจสอบสิทธิและคำนวณส่วนแบ่งของทายาท
- วางแผนการแบ่งทรัพย์และจัดทำบันทึกข้อตกลง
- จัดทำคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก
- ดำเนินคดีแบ่งมรดกหรือคดีเกี่ยวกับการจัดการมรดก
- เจรจาและไกล่เกลี่ยข้อพิพาทระหว่างทายาท
คำแนะนำตั้งแต่ต้นช่วยให้ทายาทเห็นทางเลือกและความเสี่ยงชัดเจนขึ้นก่อนตัดสินใจ
บทสรุป
การแบ่งมรดกตามกฎหมายไทยเริ่มจากคำถามว่ามีพินัยกรรมที่สมบูรณ์หรือไม่ ถ้าไม่มี มรดกตกแก่ทายาทโดยธรรมตามลำดับ โดยลำดับก่อนตัดลำดับหลัง บิดามารดาได้ส่วนร่วมกับบุตร และคู่สมรสได้ส่วนตามสูตรของกฎหมายหลังแยกสินสมรสแล้ว ทายาทรับผิดในหนี้ไม่เกินมรดกที่ได้ และต้องระวังอายุความ 1 ปีนับแต่รู้ถึงความตายของเจ้ามรดก
ปรึกษาทนายความคดีมรดกและการแบ่งมรดก
หากครอบครัวของท่านกำลังจัดการมรดก ตกลงสัดส่วนกันไม่ได้ หรือกังวลเรื่องอายุความ ความเข้าใจสิทธิของแต่ละฝ่ายตั้งแต่ต้นช่วยป้องกันข้อพิพาทที่อาจยืดเยื้อ
สำนักกฎหมายภัทร (Pattara Law Firm) ให้คำปรึกษาเรื่องสิทธิของทายาทและการคำนวณส่วนแบ่ง จัดทำคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก ร่างบันทึกข้อตกลงแบ่งมรดกและพินัยกรรม เจรจาระหว่างทายาท และดำเนินคดีแบ่งมรดกหรือคดีเกี่ยวกับการจัดการมรดกต่อศาล
ทีมทนายความจะประเมินจากเอกสารและข้อเท็จจริงของท่าน และอธิบายขั้นตอน ระยะเวลา และความเสี่ยงอย่างตรงไปตรงมา
ติดต่อปรึกษาทนายความ
- โทรศัพท์: 099 249 5989
- LINE Official: @patt
- WhatsApp: +66 99 249 5989
- อีเมล: info@thailandlawyer.com
ต้องการคำตอบรวดเร็ว?
ท่านสามารถกดติดต่อผ่าน LINE หรือ WhatsApp ด้านล่างนี้ได้ทันที






